Hondeborgen in Nederland

Index

Groningen

Twente

Overijssel overig

Groningen

Hundeberges Acker en Hundeborch te Dilgt, Groningen

Historische verwijzingen naar de veldnaam Hundeberch, Hundeborch en Hondeberch zijn te vinden in.het archief van het klooster te Essen. Het betreft landgoederen in de provincie Groningen, gelegen tussen Groningen Stad en Haren. De oudst bekende vermelding dateert van 1337, als Rodulphus fil. Ecberti de Thilicte (Dilgt) een tiende in Dilgteresch schenkt. Op de keerzijde of de rug van de schenkingsakte staat: Dit is Hundeberges acker. (Cartago kla0025).

Een afbeelding van deze akte en een vertaling ervan zijn opgenomen in …..

Een eeuw later, tussen 1428 en 1438, wordt het “Hundeborchserve” bij Dilgt, (Overdracht Hundeborchserf, 1437), “land bij der Hondeberch in Dillichter” (Cartago kla0180) en “land voor de Hundeborch” in de buurschap Dilgt. (Cartago kla0179) opnieuw vermeld.

De Markes Essen en Dilgt (van Koldam, 2018) zijn ingetekend op de Kadasterkaart 1832, samen met de Plaatselijke Benamingen Helpman en Essen (Kadaster 1832) overgenomen van de Kadasterkaart zelf (Onderbroken lijnen).

Kadasterkaart 1832 met ingetekend de grenzen van de Marken Dilgt en Essen

De Ager Sacerdotalis (=Priesterakker of Hunderbergees acker) lag direct ten noorden van de gebiedsgrens tussen de huidige Quintuslaan en de Esserweg in Groningen Zuid (Bron: Integraal Ontwikkelingsplan Dilgt, Hemmen en Essen P59)

Twente

De locaties van de veldnamen in Twente zijn hieronder aangegeven op de Kadaster kaart van 1832.

Hieronder wordt dieper ingegaan op de bovenstaande veldnamen.

De Hunenborg in het Voltherbroek

De Hunenborg in het Voltherbroek wordt beschreven op de website van de Dag van het Kasteel (Dag van het Kasteeel, 2018)

“De ringwalburcht Hunenborg was een van de oudste en grootste kastelen van Nederland. De borg werd goed verdedigd, want behalve dat het in het moeras lag, bevindt zich aan de buitenzijde van gracht nog een wal. Aan de noordkant, waar nu een boerderij staat, lag vroeger de voorburcht. Het kasteel komt in de middeleeuwse bronnen niet voor en we weten dus ook niet hoe de mensen dit kasteel toen noemden. In de hoge middeleeuwen woonden er getuige de archeologische vondsten lieden op het kasteel die tot de hoge elite behoorden. Het kasteel moet waarschijnlijk gebouwd zijn door de bisschop van Utrecht, die op dat moment landsheer in Overijssel was. In die tijd waren veel kastelen in hout en leem opgebouwd, maar voor delen van de Hunenborg was het veel kostbaarder tufsteen uit de Eifel gebruikt. Vanaf het midden van de twaalfde eeuw werd Bentheimer zandsteen gebruikt. Waarschijnlijk nog voor 1200 werden de gebouwen afgebroken en raakte het terrein overwoekerd. Nog in de 18de en 19de eeuw werden door de omringende boeren funderingen uitgebroken en werden de stenen hergebruikt bij de bouw van hun boerderijen.”

“Er werden tegen de oostelijke wal zware zandstenen funderingen aangetroffen van een flink rechthoekig gebouw met drie aanbouwen. Misschien heeft hier een toren of een kapel gestaan. Elders op het terrein werden resten van houten gebouwen aangetroffen.“

“Twee jaar geleden hebben archeologen en wetenschappers van de afdeling Landschapsgeschiedenis van de Universiteit Groningen met de modernste onderzoeksmethoden nieuwe ontdekkingen gedaan. We weten nu dat de Hunenborg al ergens in het midden van de elfde eeuw gebouwd moet zijn. Toen bestond het kasteel nog vooral uit houten gebouwen. Een eeuw later werden die deels vervangen door stenen gebouwen.”

“Ter plekke zijn de archeologische resten te zien, bestaande uit een ovaal terrein van ca. 150 x 100 meter met een hoge wal en een brede gracht er om heen. Verder zijn nog twee afzonderlijke, met elkaar verbonden verdedigingswerken te zien”.

De Hunenborg bij in het Voltherbroek

In 1847 wordt de Hunenborg, na opmetingen en opgravingen, beschreven en is er een schets van gemaakt (de Lange, 1847).

“De Hunenborg in het Volterbroek bij Ootmarsum bestaat blijkbaar uit twee deelen, waarvan het ééne de Hooge en het andere de Lage Hunenborg genoemd wordt. De eerste of Hooge Hunenborg heeft eene eenigzins langwerpige, eironde gedaante, lang omtrent 100 El en breed omtrent 100 El, en is geheel met . eene gracht omringd van ongeveer 25 El breedte, waarover, zoo het schijnt, aan het zuid- en noordeinde eene brug moet gelegen hebben, gelijk op nevensgaand schets te zien is. Aan de regterzijde van den zuidelijken opgang wordt (gelijk aangeduid is) achter tegen aan en in den dikken wal op eenen afstand van 16 Ellen van de gracht, ter lengte van omstreeks 25 en ter breedte van 10 à 12 El, bij ontgraving puin gevonden, bestaande uit Bentbeimer steen, keisteen en eene soort van tufsteen, met cement of kalk verbonden. Baksteen wordt in , het geheel niet aangetroffen. Op onderscheidene plaatsen zijn zoo wel door den wal als door het vlak ontgravingen gedaan, maar men beeft nergens verder eenig spoor van bebouwing gevonden.”

“De tweede of lage Hunenborg, noordelijk aan den eersten grenzende, heeft eene meer vierkante gedaante, van het Zuiden naar het Noorden eene lengte van omstreeks 120 en van het Oosten naar het Westen van omstreeks 160 El. Hij is of was ook met eene gracht omringd. doch ter breedte van 15 El. Op dezen vindt men geen het minste spoor, dat er een gebouw zou gestaan hebben. Over de gracht van dezen Lagen Hunenborg moet, gelijk in de schets wordt aangeduid, mede eene brug gelegen hebben, waarachter nog eenige heidegrond aanwezig is, en over welke brug alleen bij hoog water de toegang tot deze opgeworpene heuvels heeft kunnen plaats hebben, dewijl het Volter-broek laag en moerassig is.”

De Hunenborg wordt ook uitgelicht door H. Wolderink in het Historisch boerderij-onderzoek (Woolderink, Historisch Boerderij-onderzoek in het richterambt Oldenzaal, 2014).

“In het Voltherbroek vinden we de Hunenborg. Deze behoort tot de categorie van borgen die gelegen zijn in de moeras- of broekgronden. Tot deze categorie behoren o.a. ook de Schuilenburg in de Wierdense Woeste en de Hölterhof in het Aamsveen bij Enschede. De Hunenborg is in de zomer van 1916 onderzocht door prof. Holwerda te Leiden die aardewerkvondsten dateerde in de Karolingische periode. Heronderzoek van de vondsten heeft tot de conclusie geleid dat de Hunenborg stamt uit de 12e eeuw en is opgeworpen door de bisschop van Utrecht als afscherming van de grens van Twente. Bij deze laatste conclusie heb ik weer vraagtekens, omdat het niet overeenstemt met historische en klimatologische aspecten. Allereerst was de bisschop van Utrecht in de 12e eeuw reeds redelijk onbetwist heer en meester in Twente. De Hunenborg was zeker geen grensversterking, want deze lag midden in bisschoppelijk gebied. De bisschop was in het bezit van vele Twentse hoven, ook een drietal in Noord-Twente: Lage, Hardingen en Wilsem. Slot Lage was de grensvesting. Bovendien hebben de waterborgen in de 12e eeuw hun strategische functie verloren. Bij de klimaatverandering circa het jaar 1000 (het boreaal) was het klimaat warmer en droger geworden. De broekgronden waren drooggevallen en werden in cultuur gebracht. Er was geen sprake meer van bescherming in een moeras. Het is ook moeilijk voor te stellen dat de bisschoppelijke legers op een afgelegen borg zijn gaan zitten; ze moesten namelijk het gehele gebied verdedigen tegen invallers. Het is m.i. aannemelijker dat de moerasborgen een functie hebben gehad in de Karolingische tijd en zelfs daarvoor toen water en moeras de plaatselijke bevolking bescherming kon bieden tegen doortrekkende legers en plunderaars.”

De Hunenborg in het Valtherbroek is niet terug te vinden in de Kadasterkaart 1832. Ter verificatie is de locatie afgeleid van Google Maps hieronder afgebeeld over de Kadasterkaart 1832.

Locatie van de Hunenborg niet terug te vinden op de Kadasterkaart 1832

De Hundeborg bij Oldenzaal

Hommen vertelt over de Hundeborg bij Oldenzaal het volgende: (Hommen)

“Onder Oldenzaal treffen we aan de kunstweg naar Rossum eveneens een hondeborg aan, een stuk bouwland waarlangs aan de zuidzijde een beek stroomt die oorspronkelijk uit een aan de oostzijde gelegen moeras zijn water ontving. In 1612 heet dit land de Hundeborg en de beek de Hundebecke, terwijl in 1614 de Hundeborgskempe genoemd worden (Stadsgericht Oldenzaal).

Evenals bij de Hunenborg in Volthe was ook hier lang geleden sprake van een hoge en een lage Hondeborg. De plek waar vroeger de burcht moet gestaan hebben is nog goed te herkennen door de lage strook grond langs de noord- en westzijde, terwijl een naar het westen lopende brede landweer nog een heel eind zichtbaar is. De beek loopt er langs en deze verdedigingslinie staat nu nog bekend als de hondeborg. Nog niet zo lang geleden lag een 500 m. noordelijker langs de oostzijde van de kunstweg een brede, pl.m. 200 m. lange landweer bestaande uit vier achter elkander gelegen wallen, die oorspronkelijk – dat mogen we wel aannemen – doorliepen tot de burcht .

Nog niet zo lang geleden lag een 500 m. noordelijker langs de oostzijde van de kunstweg een brede, pl.m. 200 m. lange landweer bestaande uit vier achter elkander gelegen wallen, die oorspronkelijk – dat mogen we wel aannemen – doorliepen lot de burcht.

Over het gebruik en het ontstaan van landweren en andere versterkingen lezen we in de “Orders aan de wacht in Twenthe” van 1688 het volgende: “Alle slachtbomen sullen op die advenus en voornaamste passagien anstonds worden gehangen ende des nachts altijd gesloten gehouden; ende sullen die passen op de frontieren zo ras het saizoen toelaat, met goede landweeren voorsien … ” Het ging er in die dagen maar om dat de vijand niet ongehinderd kon door­ marcheren waartoe de voornaamste wegen tijdelijk door een slagboom werden versperd, terwijl de verdediging vanuit de, dikwijls veel oudere, landweren geschiedde. Een landweer werd ook wel loop­ graven genoemd vandaar de in Driem. Bl., 1e serie, XX1I-113 voor­ komende naam hunengraven voor een in het Usselerveld gelegen wal met gracht.

Van de Oldenzaalse hondeborg vertellen omwonenden dat hij in verbinding heeft gestaan met de gelijksoortige in het Voltherbroek ook door een wal.”

De Hondenborg bij Oldenzaal wordt ook genoemd door Woolderink in zijn boerderij-onderzoek. in (Woolderink, Historisch Boerderij-onderzoek in het richterambt Oldenzaal, 2014):

“In de omgeving van Oldenzaal ligt ook een Hondenborg. De naam wordt vermeld op de kadastrale kaart 1832 in Noord Berghuizen, maar nader onderzoek leert dat de borg zelf gezocht moet worden aan de andere kant van de gemeentegrens in de marke Rossum (VPR 232D). Het is waarschijnlijk het versterkte Huis waaraan de familie van Hondenborg, die in de 15e eeuw eigenaar is van Huis Singraven, haar naam ontleent. De huisplaats is op het minuutplan goed terug te vinden en er zijn geen onderzoeken van bekend”.

Tussen 1724 en 1726 procedeert Michael Albert Muntz over het herstel van een hutje dat stond op zijn goed Hondeborch te Rossum (Vordering Muntz over goed Hondeborch te Rossum, 1724)

De locatie van deze De Honden Borg (Hondenborg) en het Erve Hondeborg/Kamphuis (de borg) is hieronder aangegeven op de Kadastrale Kaart van 1832. Ook de Hondenborgweg, zoals die anno 2018 is te vinden in de gemeente Oldenzaal is ingetekend op deze Kadastrale Kaart.

Kadastrale kaart 1832 – Hundeborg bij Oldenzaal

De Hondeborg in het Zendernerbroek

Op Wikipedia wordt over deze borg het volgende verteld (Wikipedia):

“De Hondeborg was een middeleeuwse burcht, waarschijnlijk een mottekasteel, gelegen in de buurtschap Zenderen in het dal van de Azelerbeek.  Van de burcht rest niets meer dan een deel van het grachtenstelsel en de burchtheuvel.

De oudst bekende verwijzing naar deze hondeborg is te vinden in het archief van de bisschoppen van Utrecht. Het betreft een akte van opdracht uit 1333 door de gebroeders Bernd en Gerard van Zebelingen aan bisschop Jan van Diest van o.a. hun “Hüs en hofstat mit dien vorgheburcht dat gheheten iß ther Hondsborch”, met welk goed zij vervolgens worden beleend (Utrechts Archief – 218-1 862).

Daarnaast is er een akte van afstand door Yda, echtgenote van Berend, en zijn drie zusters van hun recht op de goederen (Utrechts Archief – 218-1 863).

Ook in 1681 wordt de historie van Hondebergh genoemd en aangegeven als het stamhuis van de familie Hondeborg: (Raesfeld, 1681). (ter Kuile M. ) (Hommen)

“Hondebergh… is een heel oude plaetse en door formeele belegering door de Bisschop gewonnen voor twee à driehonderd jaar, sijnde naer de zijd van Aselo nog een plaetse genaempt de Loopgraven welcker oudheid an de graften, cingel en poll te sien is, synde het Stamhuys van de familie Hondeborgh, is nu van weinig importantie”

Op de oudste bekende kaart van Overijssel (ten Have, 1648) is de burcht afgebeeld met het teken voor “ruine ofte vervallen adelijke huis” met de naam Hombergh.

De hondeborg is ook afgebeeld op kaarten met meer detail in 1783, 1832 en 1875.

RA2748_BOOH.indd

Afbeelding 1 van 3

De Hondeborg in 1783, 1832 en 1875 (3 Afbeeldingen)

Tegenwoordig staat op de burchtheuvel het boerenhuis de Hondeborg dat Twickel hier in 1841 heeft laten bouwen. Tot 2012 is er op erve Hondeborg geboerd”. Nu is er de vergaderlocatie en pleisterplaats Erve Hondeborg gevestigd.

De Hondeborg in 1967 (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

De Hondeburg en de Hondehoek bij Zenderen

Ten zuidwesten van de straatweg naar Almelo ligt bij de bebouwde kom van Zenderen een stuk grond dat als hondenberg op de topografische en als Hondenburg op de kadastrale kaart van 1832 voorkomt. Een deel van de met houtgewas begroeide vroegere gracht is op eerstgenoemde kaart van 1933 nog te zien.

Het is niet onmogelijk dat de beide onder Zenderen, slechts ca. 2 k.m. uit elkaar gelegen versterkingen oorspronkelijk bij elkaar hebben gehoord (Hommen).

Iets westelijker vinden we op de Topografische Kaart van 1832 een komplex gronden dat als Hondehoek bekend staat.

De oude markegrens tussen Zenderen en Azelo is opgenomen in bovenstaande kaart. Duidelijk is dat zowel de Hondeborg in het Zendenerbroek als de Hondeburg gelegen is in de Marke Zenderen (Borne), nabij de markegrens met Azelo (Delden).

Hunnerhoek bij Beuningen

Hommen vervolgt (Hommen) met:

“Iets noordelijker ligt te Beuningen bij Denekamp dicht bij de kunstweg naar Oldenzaal grond die de Hunner- of Hunderhoek genoemd wordt, waarin vroeger het erve Hunneman lag, terwijl zich aan de andere zijde van de weg de hunnerkamp en -goorn bevinden, namen die op de stafkaart van 1933 als hoenderhoek en -kamp vermeld staan , een naamsverbastering die in het dialect als hoonder­ hook en -kaamp (hoond = hond) vaker voorkomt. Naar de plaats waar de burcht heeft gelegen kunnen we hier alleen maar gissen. Was het de nu nog bestaande, in de nabijheid gelegen Borg Beuningen?”
De Honderkamp is hieronder ingetekend op de Kadasterkaart 1832. Ten noorden daarvan is de veldnaam Den Borgh te vinden, waarbinnen zich de Borg Beuningen bevindt. Het perceel van erve Hunderman (Hunneman?), zoals aangegeven in het Boerderij-onderzoek, is ookingetekend.

Kadasterkaart 1832 – Hunnerhoek bij Beuningen

’t Haomberg of Dat Homborch bij Vasse

Hommen vertelt het volgende over ’t Haomberg (Hommen):
“Bij Vasse ligt tussen de Tuten- en de Braamberg een weide ligt die op alle kadastrale kaarten precies dezelfde vorm heeft als de hondeborg in het Zendenerbroek, de gracht, die nog goed zichtbaar is, inbegrepen. Het enige dat ons hier, voor zover de naam betreft, nog aan een hondeborg herinnert is, evenals in het Zendenerbroek, de boerderijnaam ’t Haomberg , een erf dat in 1475 beschreven staat als Dat Homborch (Hulshof, 1953) en in 1734 als ‘t Ha(u)mberg (Formsma, De archivalia v. d. Oldcnz. Oudheidkamer, inv. 347, 348.).”

Erve Haamberg / Hoonberg / Homborg / Hoenberg wordt op de Kadastrale kaart van 1832 als volgt aangegeven (Woolderink, Historisch boerderij-onderzoek in het Richterambt Ootmarsum, 2013):

Ook op de Historische Kaart van Twente ca 1500 (Engelbertink, 1991) is de locatie van Erve Hoomberg / Homborch aangegeven. De contouren van het veld zoals aangegeven op de kadastrale Kaart 1832 zijn ingetekend op de Historische kaart.

Erfnaam Hondenberg in Deurningen

In 1458 verkopen Roloff Hundenberg en zijn vrouw Johanna graanrente van o.a. het erf Hondenberg in Deurningen. (Oudheidkamer Twente – Historisch Archief index, 1458)

Erfnaam Hondeberg te Delden

Te Delden komt in 1387 te Delden de erfnaam Hondeberg voor. (Hommen)

Overijssel overig

Erfnaam Hondeberch te Olst

In 1448 komt te Olst de erfnaam Hondeberch voor. (Hommen)

Op 22 juli 1448 oorkondt Johan van Essen, amptman in Zallant dat Huebert van den Laer verkocht en overgedragen heeft aan Henrick Wulling en Belie zijne vrouw een deel van het goed, geheeten Hondenberch en een deel van het goed die Haer, gelegen deels in het kerspel en gericht van Olst, deels in het gericht van Colmeschaten in het kerspel van Deventer.Oorspr. Zegel van Johan van Essen is afgevallen (Verkoop deel goederen erven Hondenberch en Haer, 1448) (Eigendomsbewijs erf Hondenberch…, 1448).

De herontwikkeling van de Hunneburg wordt beschreven in een rapport uit 2016 (Eelerwoude, 2016)

In dit rapport wordt de locatie als volgt aangegeven:

Het rapport toont ook de Hunneburg als aangeduidt op een historische kaart uit 1825.

Hondeborchserve te Ommen

In 1481 lag te Ommen een Hondeberchserve. (Hommen)
op 28 september 1481 verklaren Broeder Gherlich, prior, en het convent van het klooster Galilea in Zybekeloe jaarlijks schuldig te zijn aan zuster Ghese ter Maet, mater in het Olde Convent te Zwolle, zoo lang zij leeft, eene rente an 2 1/2 gouden rhijnsche gld., onder verband van des kloosters goederen, met name het erve Hondeberch bij Ummen (Rente van erve Hondeberch bij Ummen, 1481).